Μπορεί να αποφασίσεις να ξεκινήσεις ψυχοθεραπεία και να μην ξέρεις ακόμη αν θα μπορέσεις να μιλήσεις ανοιχτά. Ίσως κάποια θέματα σου φαίνονται πολύ προσωπικά. Ίσως θέλεις χρόνο για να καταλάβεις αν αισθάνεσαι άνετα με τον επαγγελματία. Αυτή η αβεβαιότητα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάνεις κάτι λάθος.
Η σχέση με τον θεραπευτή δεν είναι μια λεπτομέρεια γύρω από τη διαδικασία. Είναι μέρος του τρόπου με τον οποίο μπορεί να οργανώνεται η συνεργασία, με συνεννόηση για τους στόχους, σεβασμό στις ανάγκες και ξεκάθαρα επαγγελματικά όρια. Δεν είναι όμως ούτε φιλία ούτε εγγύηση ότι κάθε εμπειρία θα είναι εύκολη ή ασφαλής.
Τι εννοούμε με τον όρο θεραπευτική σχέση;
Η θεραπευτική σχέση είναι η επαγγελματική σχέση που διαμορφώνεται ανάμεσα στο πρόσωπο που λαμβάνει ψυχολογική φροντίδα και στον επαγγελματία που την παρέχει. Μία πλευρά της είναι η λεγόμενη θεραπευτική συμμαχία: η συνεργασία γύρω από στόχους, η συμφωνία για τις εργασίες ή διαδικασίες της θεραπείας και ο ανθρώπινος δεσμός που στηρίζει αυτή τη συνεργασία. Η βιβλιογραφία περιγράφει αυτές τις πτυχές ως χρήσιμο ερευνητικό πλαίσιο, όχι ως έναν απλό έλεγχο επιτυχίας μιας σχέσης [1].
Τι δείχνει η έρευνα και τι δεν μπορεί να προβλέψει;
Μετα-αναλυτικές μελέτες έχουν καταγράψει συσχέτιση ανάμεσα στη θεραπευτική συμμαχία και στο αποτέλεσμα της ψυχοθεραπείας σε διάφορα πλαίσια [1][2]. Η συσχέτιση αυτή δεν αποδεικνύει ότι ένα μεμονωμένο αίσθημα εμπιστοσύνης προκαλεί από μόνο του θεραπευτική βελτίωση ή ότι μπορούμε να προβλέψουμε από την αρχή την πορεία ενός συγκεκριμένου ανθρώπου.
Εμπιστοσύνη χωρίς υποχρέωση να αισθανθούμε άνετα αμέσως
Η εμπιστοσύνη μπορεί να αναπτύσσεται σταδιακά. Κάποιος μπορεί να αισθάνεται ανακούφιση όταν μιλά, αλλά και αμηχανία για ένα ευαίσθητο θέμα. Ορισμένες θεραπευτικές συζητήσεις περιλαμβάνουν δύσκολα συναισθήματα και δεν γίνονται πάντοτε ευχάριστες. Η δυσφορία, όμως, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως αυτόματη δικαιολόγηση για κάθε συμπεριφορά ενός επαγγελματία.
Το δικαίωμα να κρατήσουμε τον δικό μας ρυθμό
Μπορούμε να εκφράσουμε ότι ένα θέμα μας δυσκολεύει, να ζητήσουμε περισσότερες εξηγήσεις ή να συζητήσουμε τον ρυθμό με τον οποίο προχωρά η διερεύνησή του. Δεν χρειάζεται να αποδείξουμε ότι είμαστε «καλοί θεραπευόμενοι» αποκαλύπτοντας τα πάντα αμέσως. Η κατάλληλη αντιμετώπιση εξαρτάται από τη θεραπευτική προσέγγιση, τις ανάγκες και την ασφάλεια του συγκεκριμένου ανθρώπου.
Συνεργασία, στόχοι και δικαίωμα διαφωνίας
Η συνεργασία δεν προϋποθέτει ότι συμφωνούμε σε όλα με τον ψυχολόγο. Μπορεί να θέλουμε να καταλάβουμε γιατί προτείνεται μια συγκεκριμένη προσέγγιση, τι επιδιώκουμε ή αν οι στόχοι έχουν αλλάξει. Η ενημερωμένη συμμετοχή σημαίνει ότι έχουμε χώρο για ερωτήσεις, αμφιβολίες και επιλογές, εντός του πλαισίου της συγκεκριμένης υπηρεσίας [3].
Όταν κάτι μας ξενίζει
Αν μια διατύπωση μας ενόχλησε ή νιώσαμε ότι δεν ακουστήκαμε, μπορεί να έχει νόημα να το συζητήσουμε, εφόσον αυτό είναι ασφαλές και εφικτό. Το ότι εμφανίζεται μια διαφωνία δεν σημαίνει από μόνο του πως η συνεργασία έχει αποτύχει. Αντίστοιχα, η επιμονή σε μια σχέση που μας προκαλεί ανησυχία δεν είναι υποχρέωση.
Επαγγελματικά όρια και εμπιστευτικότητα
Η ψυχοθεραπευτική συνεργασία έχει διαφορετικό σκοπό από μια προσωπική φιλία. Χρειάζεται σαφήνεια για τους επαγγελματικούς ρόλους, τον τρόπο επικοινωνίας, τις αμοιβές όπου υπάρχουν και τη χρήση ή φύλαξη πληροφοριών. Ως ενδεικτικό διεθνές επαγγελματικό πλαίσιο, ο κώδικας δεοντολογίας της American Psychological Association περιγράφει την ενημερωμένη συναίνεση και την υποχρέωση να συζητούνται τα όρια της εμπιστευτικότητας [3]. Δεν αποτελεί από μόνος του περιγραφή του ελληνικού δικαίου.
Η εμπιστευτικότητα έχει όρια που πρέπει να γίνονται κατανοητά
Η ιδιωτικότητα έχει ιδιαίτερη σημασία όταν μοιραζόμαστε προσωπικά ζητήματα. Ταυτόχρονα, δεν είναι ακριβές να υποσχόμαστε απόλυτο απόρρητο σε κάθε πιθανή περίσταση. Οι υποχρεώσεις, οι νόμιμες εξαιρέσεις και η διαχείριση πληροφοριών εξαρτώνται από το εφαρμοστέο πλαίσιο. Είναι θεμιτό να ρωτήσουμε τι ισχύει στη δική μας περίπτωση, πριν ή κατά τη διάρκεια της συνεργασίας [3].
Τι σημαίνει ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο;
Η ασφάλεια περιλαμβάνει σεβασμό, ενημέρωση, επαγγελματικά όρια και δυνατότητα να αναφέρουμε προβληματισμούς. Δεν σημαίνει ότι δεν θα αισθανθούμε ποτέ αμηχανία, στενοχώρια ή ένταση. Ούτε μπορεί να εγγυηθεί κάποιος εκ των προτέρων ότι κάθε σχέση θα είναι κατάλληλη για κάθε άνθρωπο. Σημασία έχει να μπορούν να εξετάζονται με σοβαρότητα οι ανάγκες και οι πραγματικοί κίνδυνοι.
Όταν δεν νιώθουμε ότι μπορούμε να μιλήσουμε
Η δυσκολία να εκφράσουμε μια αντίρρηση μπορεί να σχετίζεται με πολλούς παράγοντες, από προσωπικές εμπειρίες έως την αίσθηση ανισότητας στη σχέση. Δεν είναι δική μας ευθύνη να διορθώσουμε μόνοι μας κάθε πρόβλημα. Μπορούμε, όπου είναι εφικτό, να ζητήσουμε εξηγήσεις, μια δεύτερη επαγγελματική γνώμη ή καθοδήγηση από κατάλληλο φορέα, ιδίως αν θεωρούμε ότι έχουν παραβιαστεί όρια.
Όταν κάτι στη συνεργασία δεν μας ταιριάζει
Δεν υπάρχει ένας υποχρεωτικός τρόπος αντίδρασης. Για κάποιον άνθρωπο, μια ανοιχτή συζήτηση με τον θεραπευτή μπορεί να διευκρινίσει μια παρεξήγηση ή διαφωνία. Για κάποιον άλλον, η αναζήτηση άλλου επαγγελματία ή υπηρεσίας μπορεί να είναι πιο κατάλληλη. Οι επιλογές επηρεάζονται από τον λόγο της δυσκολίας, την ασφάλεια, την πρόσβαση και την ανάγκη συνέχειας της φροντίδας.
Ερωτήσεις που έχουν θέση στη συνεργασία
«Μπορούμε να ξαναδούμε τον στόχο μας;», «Τι συμβαίνει με όσα συζητάμε και ποιος έχει πρόσβαση σε αυτά;», «Τι μπορούμε να κάνουμε όταν διαφωνούμε;». Δεν είναι εξετάσεις που πρέπει να περάσει ο άνθρωπος που ζητά βοήθεια. Είναι ενδεικτικές ερωτήσεις ενημερωμένης συμμετοχής.
Συχνές ερωτήσεις
Πρέπει να νιώθω εμπιστοσύνη από την αρχή;
Όχι απαραίτητα. Η εμπιστοσύνη μπορεί να διαμορφώνεται με τον χρόνο. Έχει σημασία να μπορούμε να συζητούμε τις επιφυλάξεις μας και να αναγνωρίζονται τα όριά μας.
Αν διαφωνήσω με τον ψυχολόγο, σημαίνει ότι αντιστέκομαι στη θεραπεία;
Όχι από μόνο του. Η διαφωνία μπορεί να εκφράζει διαφορετικές ανάγκες, προσδοκίες ή ερωτήσεις που αξίζουν διερεύνηση, χωρίς αυτόματες ερμηνείες για το πρόσωπο.
Μπορώ να αλλάξω επαγγελματία;
Η αναζήτηση διαφορετικής υποστήριξης είναι μια επιλογή που μπορεί να συζητηθεί. Αν υπάρχει κλινική ανάγκη για συνέχεια της φροντίδας, καλό είναι να εξετάζονται οι πρακτικές συνέπειες και οι διαθέσιμες εναλλακτικές.
Μια τελευταία σκέψη
Η θεραπευτική σχέση δεν χρειάζεται να είναι αψεγάδιαστη για να έχει νόημα. Χρειάζεται όμως να αντιμετωπίζει σοβαρά την εμπιστοσύνη, τη συνεργασία, την ενημέρωση και τα επαγγελματικά όρια. Οι ερωτήσεις και οι αμφιβολίες ενός ανθρώπου έχουν θέση μέσα σε μια υπεύθυνη επαγγελματική σχέση.
Το κείμενο είναι ενημερωτικό και ψυχοεκπαιδευτικό, όχι προσωπική αξιολόγηση κάποιας θεραπευτικής σχέσης ή νομική συμβουλή.
Πηγές
Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The allia. Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316. 2018.
Flückiger, C., Del Re, A. C., Wlodasch, D., Horvath, A. O., Solomonov, N., & Wampold, B. E.. Flückiger, C., Del Re, A. C., Wlodasch, D., Horvath, A. O., Solomonov, N., & Wampold, B. E. (2020). Assessing the alliance-outcome association adjusted for patient characteristics and treatment processes: A meta-analytic summary o. 2020.
American Psychological Association (APA). Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct, sections 4 and 10. https://www.apa.org/ethics/code. American Psychological Association (APA). Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct, sections 4 and 10..
